दुबई। मे २०१८ मा एमटी इन्स्पिरेसन नामक जहाजले आबुधाबीको २० लाख ब्यारेल कच्चा तेल लोड गर्‍यो। यसको गन्तव्य भारतको पश्चिमी तटमा रहेको मङ्गलोरस्थित एक भूमिगत भण्डार थियो। त्यहाँ राखिने तेलले भारतलाई आपत्कालीन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिने भण्डार तयार पार्न मद्दत पुर्‍याउने थियो। यो ढुवानी त्यस सम्झौता अन्तर्गतको पहिलो खेप थियो, जसले आबुधाबी नेसनल आयल कम्पनीलाई आफ्नै खर्चमा भारतभित्र ५८ लाख ६० हजार ब्यारेल तेल भण्डारण गर्ने अवसर प्रदान गरेको थियो।

आठ वर्षपछि, दुवै देशले अब उल्टो दिशामा (अर्थात् युएईमा भारतको तेल भण्डारण गर्ने) यस्तै व्यवस्थाबारे विचार गरिरहेका छन्। मे २०२६ मा, भारतको प्रधानमन्त्री कार्यालयले जनाए अनुसार, नयाँ दिल्लीले आफ्नो रणनीतिक तेल भण्डारको केही हिस्सा फुजैराहमा राख्न सक्छ। त्यहाँ स्ट्रेट अफ हर्मुज भन्दा बाहिरै ट्याङ्करहरूमा तेल लोड गर्न सकिन्छ। सोही सम्झौताले एड्नोकलाई भारतमा ३ करोड (३० मिलियन) ब्यारेलसम्म तेल भण्डारण गर्ने बाटो खोलिदिएको थियो।

यो प्रस्तावले दुई देशबीचको व्यापार कति अगाडि बढेको छ भन्ने देखाउँछ। मङ्गलोर सम्झौता हुनु धेरै अघिदेखि नै भारतले युएईबाट अर्बौँ डलर बराबरको तेल खरिद गर्दै आएको थियो। अहिले भारतीय कम्पनीहरूको आबुधाबीका तेल क्षेत्रहरूमा लगानी (हिस्सा) छ, भने अर्कोतर्फ युएईले यस्तो निर्यात मार्ग तयार पारेको छ जसले गर्दा ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ भएर हुने ढुवानीमा अवरोध आउँदा पनि खरिदकर्ताहरूले आबुधाबीको कच्चा तेल प्राप्त गर्न सक्छन्।

आबुधाबीका तेल क्षेत्रहरूमा भारतको लगानी
सन् १९९० को दशकमा भारतले दैनिक १० लाख ब्यारेलभन्दा कम तेल आयात गर्थ्यो। ‘किङ अब्दुल्लाह पेट्रोलियम स्टडीज एन्ड रिसर्च सेन्टर’ द्वारा भारतीय पेट्रोलियम मन्त्रालयको तथ्याङ्कमा गरिएको विश्लेषण अनुसार, सन् २०१८ सम्ममा यो परिमाण बढेर दैनिक करिब ४४ लाख ब्यारेल पुग्यो। सन् २०१० को दशकको सुरुसम्ममा युएई एक स्थापित आपूर्तिकर्ता बनिसकेको थियो। ‘इन्स्टिच्युट फर डिफेन्स स्टडीज एन्ड एनालाइसिस’ द्वारा सङ्कलित भारतीय व्यापार तथ्याङ्क अनुसार, सन् २०११–१२ को आर्थिक वर्षमा भारतले युएईबाट १५.१ अर्ब डलर बराबरको तेल खरिद गरेको थियो, जुन भारतको कुल तेल आयात खर्चको ८.७ प्रतिशत हुन आउँछ।

भारतको आयात आवश्यकता बढ्दै जाँदा, त्यहाँका सरकारी कम्पनीहरूले तेल उत्पादनमा पनि आफ्नो हिस्सा सुनिश्चित गरे। सन् २०१८ मा, ओएनजीसी विदेश, इन्डियन आयल कर्पोरेसन र भारत पेट्रो-रिसोर्सेसले अबु धाबीको लोअर जाकुम’ अफसोर कन्सेसन (समुद्री क्षेत्रको उत्खनन अनुमति) मा १० प्रतिशत हिस्सेदारीका लागि ६० करोड डलर भुक्तानी गरे। भारतको पेट्रोलियम मन्त्रालयले संसद्लाई जानकारी दिए अनुसार, खाडी क्षेत्रको तेल उत्पादनमा भारतको यो पहिलो लगानी थियो। मन्त्रालयको अनुमान अनुसार, ४० वर्षे यस सम्झौता अवधिमा उक्त समूहले वार्षिक औसत १७ लाख ५० हजार (१.७५ मिलियन) टन कच्चा तेल प्राप्त गर्नेछ।

सोही वर्ष, म्यांगलोरमा आएको तेलको खेपसँगै संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) को कच्चा तेल भारतको आपत्कालीन भण्डारण प्रणालीमा समावेश भयो। ‘लोअर जाकुम’ परियोजनाले भारतीय कम्पनीहरूलाई भविष्यमा हुने उत्पादनमा हिस्सा सुनिश्चित गर्‍यो। सन् २०२६ सम्ममा, भारतको विदेश मन्त्रालयले युएईलाई कच्चा तेलको चौथो ठूलो स्रोत, तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) र तरलीकृत पेट्रोलियम ग्यास (एलपीजी) दुवैको दोस्रो ठूलो स्रोतका रूपमा सूचीकृत गरेको छ।

दुई देशबीच भण्डारण विस्तारका सम्भावना
मे महिनामा भएको सम्झौताले भारतको पश्चिमी तटमा रहेको भण्डारण स्थल (गुफा) बाहेक, पूर्वी क्षेत्रका भण्डारण स्थलहरूमा पनि एडनोकको भूमिका विस्तार गर्न सक्छ। भारतको प्रधानमन्त्री कार्यालयले आन्ध्र प्रदेशको विशाखापटनमलाई यस्तो स्थानका रूपमा पहिचान गरेको छ, जहाँ एडनोकले पहिले नै सञ्चालनमा रहेको पूर्वाधारमा सहभागिता जनाउन सक्छ। साथै, ओडिसाको चन्डीकोललाई पनि दुवै पक्ष मिलेर नयाँ भण्डारण पूर्वाधार विकास गर्न सक्ने स्थानका रूपमा पहिचान गरिएको छ। यस सम्झौता अन्तर्गत, भारतमा एडनोकले कुल ३ करोड (३० मिलियन) ब्यारेल कच्चा तेल भण्डारण गर्न सक्ने सम्भावना छ।

फुजैराहको भूमिका भने अलि फरक हुनेछ। त्यहाँ भण्डारण गरिने तेल भारतको रणनीतिक भण्डारणको हिस्सा त हुनेछ, तर त्यो अरब सागरको युएईतर्फको किनारमै रहनेछ। यस समझदारी पत्रमा भारतभित्र तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) र तरलीकृत पेट्रोलियम ग्यास (एलपीजी) का लागि भण्डारण पूर्वाधार निर्माणमा सहकार्य गर्ने विषय पनि समेटिएको छ।

यो बन्दरगाहले अबु धाबीलाई होर्मुज जलडमरुमध्य भएर जानु नपर्ने गरी तेल ढुवानी गर्ने विकल्प प्रदान गर्छ। एडनोकको ४०६ किलोमिटर लामो पाइपलाइनले जमिनमा रहेका (अनसोर) क्षेत्रहरूबाट कच्चा तेल फुजैराहसम्म पुर्‍याउँछ, जहाँबाट ट्याङ्करहरूमा तेल लोड गरेर भारत पठाउन सकिन्छ। सन् २०२६ मा खाडी क्षेत्रमा उत्पन्न द्वन्द्वका कारण उक्त जलमार्गबाट ​​हुने ढुवानी अवरुद्ध भएपछि, यो मार्ग अझ महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्यो। भारतको अर्थ मन्त्रालयले आफ्नो मे महिनाको आर्थिक प्रतिवेदनमा यस जोखिमबारे विशेष उल्लेख गरेको थियो। एडनोकले बन्दरगाहसम्म पुग्ने दोस्रो मार्ग निर्माण गरिरहेको छ। मे महिनामा, कम्पनीले आफ्नो वेस्ट–इस्ट पाइपलाइन निर्माणको क्रममा रहेको र सन् २०२७ सम्ममा सञ्चालनमा आउने अपेक्षा गरिएको जानकारी दियो। एडनोकले यस परियोजनामार्फत फुजैराह हुँदै हुने आफ्नो निर्यात क्षमता दोब्बर हुने अपेक्षा गरेको छ।

सम्बन्ध कच्चा तेलभन्दा पर विस्तार
मे महिनाको भ्रमणका क्रममा एडनोक र इन्डियन आयलबीच दीर्घकालीन एलपीजी आपूर्तिबारे सम्भावना खोज्न एउटा छुट्टै सम्झौता पनि भयो। भारत सरकारका अनुसार, यी कम्पनीहरूले खाना पकाउन व्यापक रूपमा प्रयोग हुने उक्त इन्धनको खरिद-बिक्रीका अवसरहरूबारे अध्ययन गर्नेछन्; जसमा सम्भावित दीर्घकालीन आपूर्ति सम्झौता पनि समावेश हुन सक्छ।

यी दुई कम्पनीहरूबीच पहिले नै एलएनजी सम्बन्धी एउटा दीर्घकालीन सम्झौता छ। अगस्ट २०२५ मा, एडनोकले इन्डियन आयललाई वार्षिक १० लाख (एक मिलियन) टनसम्म एलएनजी आपूर्ति गर्ने १५ वर्षे सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्‍यो, जुन मुख्यतया यसको रुवाइस परियोजनाबाट उपलब्ध गराइनेछ। एडनोकको अनुमान अनुसार, सन् २०२९ देखि ‘इन्डियन आयल’ ले आफ्ना दीर्घकालीन सम्झौताहरू अन्तर्गत वार्षिक २२ लाख (२.२ मिलियन) टन एलएनजी खरिद गर्नेछ, जसले गर्दा यो कम्पनी आबुधाबी समूहको सबैभन्दा ठूलो एलएनजी ग्राहक बन्नेछ।

त्यसपछि, जनवरी २०२६ मा एडनोक ग्यासले हिन्दुस्तान पेट्रोलियम कर्पोरेसनसँग १० वर्षे एलएनजी सम्झौता गर्‍यो, जसको मूल्य २.५ अर्बदेखि ३ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर छ। कम्पनीको अपेक्षा छ कि सन् २०२९ सम्ममा भारतले यसको कुल एलएनजी कारोबारको २०% हिस्सा लिनेछ।

फुजैराह भण्डारको विषय अझै पनि एउटा प्रस्तावको रूपमा मात्र छ। यदि यो अघि बढेमा सन् २०१८ मा संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) को कच्चा तेल भारतको आपत्कालीन भण्डारण गृहसम्म पुर्‍याएको मार्गले भारतलाई यस्तो भण्डार उपलब्ध गराउन सक्छ, जसलाई आवश्यकता पर्दा भारतले प्रयोगमा ल्याउन सक्नेछ।

जस्टिन व्यक्तिगत वित्तसम्बन्धी लेखक तथा एक दशकभन्दा बढी अनुभव भएका अनुभवी व्यावसायिक पत्रकार हुन्। जटिल वित्तीय विषयहरूलाई सरल, बुझ्न सजिलो र सान्दर्भिक बनाउनु उनको मुख्य उद्देश्य हो; यसले आम पाठकहरूलाई आजको अर्थतन्त्रमा आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न मद्दत गर्दछ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
1
0
0
0
0
0
0

प्रतिक्रिया दिनुहोस् !

संबन्धित खबर

ताजा खबर


धेरै पढिएको